Dag én nacht, twee zijden van dezelfde medaille

Er kan geen dag bestaan zonder de dag, of omgekeerd. We hebben de nacht nodig. En zoals dag en nacht twee kanten zijn van dezelfde munt, zijn goed en kwaad dat ook.

The dark side of the earth?

De maan is altijd met dezelfde kant naar de aarde gekeerd – wij zien nooit ‘the dark side of the moon’, de achterkant van de maan. Stel nu eens dat de aarde op diezelfde manier om de zon heen zou draaien. De ene kant van de aarde naar de zon gericht, en de andere voor eeuwig buiten bereik van het zonlicht. Wat denk je dat dat zou betekenen voor leven op de planeet? Zou dat het leven in zijn geheel onmogelijk maken, of alleen het leven en de natuur zoals wij die kennen? De kant die naar de zon is gericht zou immers heel heet worden en de andere kant heel koud en donker. De planten die zich op de aarde die wij kennen hebben ontwikkeld, en de dieren die dankzij de planten kunnen bestaan, leven met die afwisseling van dag en nacht. Ze hebben die nodig. In het artikel ‘Wat gebeurt er als de aarde stopt met draaien?’ op Nemo Kennislinkⁱ gaat het over een wijziging op de huidige aarde en wat die zou betekenen voor de bekende aarde.

“Stopt de aarde met draaien, dan leidt dat waarschijnlijk tot de ondergang van al het leven. Het rondtollen van de aarde heeft namelijk invloed op allerlei zaken, van de vorm van onze planeet tot het aardmagnetisch veld, en van de lengte van de dagen tot de temperatuur.” Als de planeet niet meer om zijn as zou draaien, zou er nog wel een dag-en-nachtritme zijn, maar dag en nacht duren dan ieder een halfjaar.

Planten aan de donkere kant zouden doodgaan door een gebrek aan licht, en aan de andere kant zouden de planten het ook niet goed doen, omdat ze duisternis nodig hebben voor bepaalde processen. Nachtactieve dieren zouden het niet kunnen overleven op de verlichte kant. En verder zouden de zwaartekracht en de middelpuntvliedende kracht veranderen en zouden er wereldwijd aardbevingen ontstaan. Het aardmagneetveld zou het begeven en dan is de aarde niet meer beschermd tegen de dodelijke straling van de zon. En uiteraard zou ook de temperatuur een grote rol spelen: “De helft van het jaar bakt één aardzijde in het zonlicht. De andere kant doorstaat zes maanden lang een kille nacht. … Organismen worden aan de ene kant gebakken en aan de andere kant ingevroren.”

Maar als de aarde nooit zou hebben gedraaid om zijn eigen as, zou er dan wel leven hebben kunnen ontstaan? We weten het niet, zolang we nog geen exoplaneet hebben gevonden die daadwerkelijk met een zijde naar een ster zoals onze zon is gekeerd, en we die van nabij kunnen bestuderen. Maar dit gedachtenexperiment wijst er wel op dat de nacht even noodzakelijk is als de dag.

De Nacht van de Nacht

Bij de terugschakeling van de zomertijd naar de gewone klok vindt al voor het 21^e jaar de ‘Nacht van de Nacht’ plaats. Dat is een initiatief van de (provinciale) Natuur en Milieufederaties. Tijdens de Nacht van de Nachtⁱⁱ, dit jaar op zaterdagavond 24 oktober, worden er door het hele land evenementen georganiseerd in het donker. Ook doven bedrijven en gemeenten lichten van gebouwen en reclameverlichting.
(DarkSkyⁱⁱⁱ is een internationale organisatie die zich bekommert om lichtvervuiling.)

Uit de speciale nieuwsbrief van de Natuur en Milieufederatie Drenthe van 14 oktober 2026:

We doen ’s avonds het licht aan in huis, verlichten onze straten en zodra het donker wordt springt de tuinverlichting en het lampje boven de voordeur aan. Maar wat missen we daardoor eigenlijk van de nacht? Kunstlicht maakt het lastiger om sterren te zien en verstoort het natuurlijke ritme van dieren, planten en mensen. Tijdens de Nacht van de Nacht ontdek je wat het donker je te bieden heeft én waarom het belangrijk is om de nacht te behouden.

De biodiversiteit lijdt onder de lichtvervuiling, die steeds groter wordt. Nederland is een van de meest lichtvervuilde landen ter wereld. Je kent waarschijnlijk wel die ‘nachtfoto’ van Europa, die bijvoorbeeld ook te zien is in dit artikel over de nacht in Quest van 2020^iv. Niet alleen planten en dieren, maar ook mensen hebben baat bij voldoende duister. Het natuurlijke ritme van licht en donker is ook nodig voor onze rust, onze gezondheid en een sterke weerstand. Ons lichaam heeft een biologische klok die is afgestemd op licht en donker en allerlei processen in ons lichaam regelt, zoals lichaamstemperatuur, hormoonafgifte, spijsvertering en slaap. In het donker maken onze hersenen het hormoon melatonine aan, dat helpt om goed te slapen en het immuunsysteem sterk te houden. Door fel licht in de avond slapen we slechter en raakt ons bioritme verstoord. En langdurige verstoring kan weer leiden tot stress, vermoeidheid en gezondheidsproblemen.

Veel dieren gebruiken licht voor oriëntatie, maar kunstlicht verwart hen. En kunstlicht verstoort de voortplanting. Bomen en planten die ’s nachts door veel kunstlicht worden beschenen, vertonen veranderingen in hun groeicyclus. En dat terwijl veel kunstlicht overbodig is, ten onrechte niet gericht is op het doel dat verlicht moet worden, en sterker is dan nodig of gewenst.

Zie de video ‘Mag het licht uit’.

“Licht op de plekken waar het nodig is, en donker waar het kan.”

Zelf kun je er ook iets aan doen: richt je lamp naar beneden, doe de gordijnen dicht, gebruik bewegingssensoren, en op je oprit reflectoren. Vervang fel licht door warm licht, dim wat dimbaar is – en bespreek dat ook op je sportvereniging als daar ledlampen aangeschaft worden of zijn. Heb je sierverlichting die je niet uit wilt doen zolang je wakker bent, gebruik dan tijdschakelaars.

Gevaren van de duisternis

Maar als donker net zo goed voor je is als licht, waarom zijn mensen er dan zo bang voor? Omdat het duister ook van alles kan verbergen dat gevaarlijk is, en je in elk geval de illusie hebt dat je dat gevaar overdag beter kunt zien. Omdat de meeste mensen ’s nachts slapen, al is het verhaal dat je acht uur slaap nodig hebt maar een verkeerde vertaling van een goedbedoelde suggestie om in elk geval acht uur rust per etmaal in te lassen. Iedereen heeft andere slaapbehoeften, en voor sommigen is vijf uur per nacht slapen voldoende, of acht uur tekort. En niet iedereen slaapt de hele nacht aan één stuk. In groepen in de buitenlucht – in de oertijd bijvoorbeeld – is het wel zo veilig als niet iedereen tegelijk volledig onder zeil is, maar er altijd mensen (of andere dieren) zijn die licht slapen, of op een kritiek moment niet slapen. Die kunnen dan alarm slaan.

Dat de nacht verlicht is, is op het platteland pas sinds zo’n 100 jaar gebruikelijk. Een verteller in Limburg herinnerde het publiek eraan dat bij zijn grootouders in het hele dorp ’s avonds maar drie lantaarns waren, zo in de jaren 1930. Buiten het dorp was het ‘zo donker als de nacht’. En op een maanloze, bewolkte nacht, is dat vele malen donkerder dan nu in een willekeurige straat in een stad. Binnen was een kaars naast je bed aan laten gevaarlijk en kaarsen waren duur. Dus als je uit een nare droom ontwaakte, tastte je ’s nachts letterlijk in het duister over waar je was, of de nachtmerrie werkelijk kon zijn of dat je echt wakker was. Je kunt je misschien een beetje voorstellen waarom de nacht slecht aangeschreven staat.

Als er ‘s nachts daadwerkelijk gevaar dreigt op straat, dan zijn er weinig mensen die je om hulp kunt vragen. Wie iets naars wil uitspoken, een beroving of een verkrachting, kan zich overdag laten tegenhouden door mogelijke getuigen. In de avond en nacht zijn die er veel minder. Huiselijk geweld verwondt en doodt meer vrouwen binnenshuis dan buiten, maar de verkrachter in de bosjes is een spreekwoordelijk kwaad dat in werkelijkheid echt wel voorkomt. Uit angst blijven vrouwen vaak thuis, als een soort zelfcensuur. In de jaren 1970 kwamen feministen daartegen in opstand: Reclaim the Night^v. Tijdens wat ‘Heksennacht’ werd genoemd, eisten zij de straat op: het recht om ook ’s avonds en ’s nachts veilig over straat te kunnen. Ook sinds 2025 wordt daar in Nederland weer campagne voor gevoerd: ‘Wij eisen de nacht op’^vi.

Heksen worden al eeuwen met de nacht geassocieerd, vanuit het idee dat zij in het donker bijeen kwamen voor hun heksensabbats. En voor heksen was men ook bang, want als die magie konden bedrijven ten goede van de gemeenschap, dan konden zij hun kennis en macht ook gebruiken om hun dorpsgenoten te schaden, toch? Men begreep het niet, en dat op zich riep al angst op. Dus werden heksen geschaard in het rijtje van wezens die zich in de nacht vertonen: spoken, vampiers, weerwolven, of de opwipper, zoals in dit verhaal^vii van Abe van der Veen. Sprookjesfiguren.

Goed en kwaad als tegenstellingen

“Ik ben erop gebrand om zoveel mogelijk van Gods werk te doen, en als dat tot de eindtijd leidt, dan is dat maar zo”, zei de Amerikaanse vicepresident J.D. Vance in september^viii. Laat dat even tot je doordringen. De Amerikaanse vicepresident is bereid om het tot het einde van de wereld te laten komen. Of het einde van de mensheid, want de aarde zal alles wel overleven wat nu gebeurt op het oppervlak. Het is niet alleen de vice-president die zulke radicale ideeën heeft. Ook de president, de mensen die hem sponsoren, de mensen die op godsdienstig gebied achter hem staan, de mensen die een radicale politieke visie in de praktijk willen brengen, en al die groepen die op dit moment flink wat in de melk te brokkelen hebben in de Verenigde Staten – en daarbuiten.

Dit soort overtuigingen vind je in een orthodoxe versie van het christendom (en ook wel in andere godsdiensten en levensbeschouwingen) waarvan de aanhangers nogal overtuigd zijn van hun eigen gelijk. En van hun morele verhevenheid, en van hun ‘recht’ om anderen hun mening op te leggen, op zo’n manier dat het gedrag en de rechten van anderen ingeperkt worden. ‘Wij’ zijn immers de goeden en dus moeten alle anderen wel de slechten zijn.

De Amerikanen hebben het niet zelf bedacht. Hun dualistische wereldbeeld vindt zijn oorsprong in het zoroastrisme, dat van de 6e eeuw v.C. tot en met de 7e eeuw n.C. een belangrijke, door de staat gesteunde religie was van de Meden en later ook van de Perzen in het Perzische Rijk (nu: Iran).
Wikipedia:

“Het zoroastrisme … is de inheemse monotheïstische en dualistische religie van Iran die werd gesticht door de profeet Zarathustra (Oudgrieks: Zoroaster). … Centraal staat het dualistische geloof dat de kosmos en de mens ingeklemd zitten tussen goed en kwaad.”

“Een beginsel in het zoroastrisme is dat er twee kosmische principes zijn, waarheid (asha) en leugen (drug), wat zich vertaalt in licht en duisternis, goed en kwaad. In het verlengde daarvan is er een oppergod, Ahura Mazdâ (heer wijsheid), geassocieerd met de waarheid, licht, leven en het goede. Daartegenover staat Angra Mainyu (kwade geest), die in alles de tegenpool is van Ahura Mazdâ. Daar hebben ze voor gekozen. Beide goden hebben of scheppen een reeks goddelijke of geestelijke wezens, respectievelijk de goede ahura’s en de slechte daêva’s. Zij leveren altijd strijd met elkaar.”^ix

Licht en duisternis staan tegenover elkaar, als vijanden, en het kwaad wordt eerder letterlijk genomen dan als een abstract concept opgevat.

Het zoroastrisme is niet de basis voor het christendom, dat immers voortkomt uit, of een antwoord is op, het jodendom, maar dualistische ideeën uit deze regio hebben wel degelijk invloed gehad op het christendom. Paulus’ concept van een kosmische strijd tussen God en Satan en het gebruik van licht en duisternis als metaforen van goed en kwaad zijn waarschijnlijk beïnvloed door het zoroastrisme. Het hele ontstaan van monotheïstische godsdiensten in het Midden-Oosten heeft hier mogelijk mee te maken. En de strijd tussen goed en kwaad is verbonden met het monotheïstische gedachtengoed, waarin één god de schepper is en er slechts één waarheid is. Het zoroastrisme komt voort uit dezelfde culturen waarin ook de monotheïstische godsdiensten (jodendom, christendom en islam) zijn ontstaan; misschien is dat een betere formulering van het verband tussen die stromingen.

Noblesse oblige

Helaas worden deze dualistische ideeën uit de contekst van godsdienst gehaald en tot regeringsbeleid gemaakt, in de Verenigde Staten en in andere landen. En er zijn veel partijen in nog meer landen die staan te popelen om de grootste partij te worden en zich aan te sluiten bij die landen. Waar democratie uitgaat van de wil van het volk, vertegenwoordigd door gekozen organen, heeft niemand meer recht dan een ander om politieke beslissingen te nemen. Besluiten worden in het beste geval genomen door consensus: de standpunten van alle deelnemers aan het overleg worden beluisterd en na overleg wordt er een beslissing genomen die voor iedereen aanvaardbaar is. Er wordt niet over sommige groepen heen gewalst, zoals je nu wel ziet gebeuren in autocratisch bestuurde landen. Het eigenbelang lijkt het enige belang waaraan die autocratisch bestuurde partijen nog waarde hechten: het belang van de rijken en superrijken. Hoe anders is dat dan in de Verlichting, en in de begintijd van het liberalisme. De vrijheden van het liberalisme golden in eerste instantie niet voor iedereen, maar er waren liberalen die pleitten voor gelijkheid van vrouwen en afschaffing van de slavernij, en die streefden naar een meer gelijke en rechtvaardige verdeling van de vrijheid in de maatschappij.^x

De vroege VVD-ers zouden zich niet herkennen in wat die parij nu uitdraagt. Het liberalisme streefde naar vrijheid voor het individu, maar ook voor groepen en volken. “Het wilde de burgers het recht geven te denken en te geloven zoals hun overtuiging hen ingaf. Tolerantie was dan ook een van de kenmerken van het liberalisme.”^xi En ook vrijheid van drukpers en vrijheid van vereniging stonden op de agenda. Een meer gelijke bezitsverdeling was een principe van het klassieke liberalisme. In het begin werd ervan uitgegaan dat de sterkste schouders de zwaarste lasten konden dragen, en dat de rijkeren een rol hadden in het ondersteunen van armen en kansarmen. De staat was er om de individuele vrijheid mogelijk te maken, en de overheid moest de taken op zich nemen die de capaciteiten van het individu te boven gingen: openbare werken, landsverdediging. Maar ook de subsidiëring van onderwijs, waardoor ook kinderen in arme gezinnen naar school kunnen en een gelijke start krijgen op de arbeidsmarkt. Het was de liberaal Samuel van Houten die met zijn ‘Kinderwetje’ de kinderarbeid in Nederland afschafte, in 1874. De liberaal Thorbecke schreef de Grondwet van 1848 en die voldoet nog steeds, in de inmiddels aangepaste versie.

Het liberalisme kwam op als een emancipatiebeweging om de burger (sommige burgers) rechten te geven die daarvoor waren voorbehouden aan de adellijke stand. En het nam een waarde over van die klasse: dat wie bevoorrecht is ook de plicht heeft om daar iets goeds mee te doen en zich ernaar te gedragen: ‘Noblesse oblige’ (Frans) ofwel ‘Adel verplicht’^xii. Er waren ook edellieden die zich niet aan deze morele code hielden, maar in principe was iedereen het er wel over eens dat aan voorrechten ook plichten verbonden waren. Dat je je als kansrijk persoon ontfermde over kansarme mensen. Dat je verantwoordelijkheden had jegens de maatschappij. Iets waarvan de nieuwe superrijken van deze wereld maar weinig blijk geven. Er zijn een paar multimiljardairs die geld geven aan goede doelen – zoals in de VS gebruikelijk is^xiii – maar die ‘verdienen’ dat geld in no time weer terug via hun beleggingsfondsen, en door maar weinig geld uit te geven aan hun personeel.

Eén medaille

Zou een politieke partij, of een president en zijn entourage, zoveel macht mogen hebben over een volk als in de Verenigde Staten het geval is? Waarbij eigenbelang – persoonlijke winst en de eigen particuliere meningen over allerlei sociale vraagstukken – wordt gesteld boven de belangen van een groot deel van het volk? Waarbij list en bedrog worden gebruikt om de democratische basisprincipes te omzeilen, en het bijvoorbeeld een groot deel van de stemgerechtigden onmogelijk wordt gemaakt om te stemmen? Ik meen van niet, dat zal duidelijk zijn. Maakt het mij daarbij uit wat de visie is van die partij en die president – zou ik er anders over denken als zij mijn belangen vertegenwoordigden, of mijn politieke standpunten? Nee.

Wat ik heel eng vind is dat huidige president en vice-president en de groeperingen die hen ondersteunen, waaronder de christelijke extremisten die De Correspondent beschrijft^xiv, er zulke vreemde ideeën op nahouden. Zij geloven echt in een tweedeling tussen goed en kwaad. En altijd als je dat dualisme tegenkomt, beschouwen degenen die erin geloven zichzelf als ‘goed’, en veroordelen anderen als ‘kwaad’. En in dat wereldbeeld waarin een eeuwige strijd heerst tussen het goede en het kwade, moeten zij wel ten strijde gaan tegen medemensen die er andere meningen op nahouden. Mensen die er een andere cultuur op nahouden. Mensen die om allerlei redenen als ‘anders’ worden beschouwd. Hun bestaan wordt ontkend of hun cultuur wordt ontkend. Boeken waarin andere meningen worden uitgedragen worden verboden. Boeken die de geschiedenis zo getrouw mogelijk beschrijven worden vervangen door boeken die een vertekend beeld van de geschiedenis weergeven. Dat gebeurt niet alleen in de Verenigde Staten maar zeker ook in Rusland. De ‘Nieuwspraak’ (Newspeak) uit ‘1984’ van George Orwell wordt in praktijk gebracht. Wat werkelijk ‘waarheid’ is doet er niet meer toe. En als je de sociale media beheert, en AI tot je beschikking hebt, kun je weglaten wat je wilt (berichten van Braziliaans presidentskandidaat Lula uit de media houden) en beelden manipuleren zodat het lijkt alsof jij gelijk hebt.

In werkelijkheid is niemand 100 procent goed, en is niemand 100 procent slecht. Iedereen heeft goede en slechte kanten. Het eerste dat je leert in een magische training is ‘mens, ken uzelve’. ‘Gnōthi seauton’, stond al op de Apollotempel in Delphi. Dat betekent: Ken je beperkingen. Ken je plaats (in de maatschappij). Matig je niet meer rechten aan je hebt. En daar wil ik graag aan toevoegen: zorg ervoor dat je geen grotere voetafdruk hebt dan een ander en leen niet van je kleinkinderen.
Laat de strijd tussen goed en kwaad in de wereld van de sprookjes, waarin één aspect wordt uitvergroot ter lering ende vermaak van het publiek. In werkelijkheid zijn goed en kwaad twee kanten van dezelfde medaille, net als licht en donker, dag en nacht. Je zult nooit het kwaad uit de wereld kunnen verdrijven. Je kunt hooguit proberen het in jezelf zodanig te beheersen dat je geen last vormt voor je medemens. En daarvoor moet je eerst erkennen dat ook jij onwelgevallige trekjes hebt. Dat je ook wel eens een ander pijn doet, dat je jaloers bent, soms ongelijk hebt of voor je beurt praat. Al die dingen die je bij een ander ziet en waaraan je je ergert, dat zijn eigenschappen die je waarschijnlijk zelf hebt. En dat is niet erg. Dat hoort gewoon bij het mens-zijn.
Die erkenning dat iedereen zijn of haar zwakheden heeft, mag leiden tot zelfliefde, maar levert als het goed is ook empathie op voor de ander. Tot een gevoel van gezamenlijkheid, van gelijkwaardigheid. En daarmee tot heel andere politieke standpunten. Tot visies die – en gedrag dat – ten goede komen aan het geheel, aan de hele maatschappij en alle leden ervan.

Het nieuwste speeltje van de techbro’s hoort daar, naar mijn idee, niet bij.

Gevaren vóór het duister

Waar tot voor kort vooral mensen bang waren voor het duister, kan het duister nu bang zijn voor mensen. Er zijn meer nieuwsberichten over te vinden, maar ik verwijs graag naar de column van Mounir Samuel in ‘Down to Earth’^xv, omdat daarin niet alleen beschreven wordt wat techmiljardairs van plan zijn in de ruimte, maar ook waarom dat zo’n onzalig idee is. Het bedrijf Reflect Orbital wil een prototype van een reflector de ruimte in schieten, en heeft daarvoor ook toestemming gekregen van de Amerikaanse Federal Communications Commission. De reflector in de ruimte moet dan zonlicht naar de aarde kaatsen, waar aardbewoners het kunnen bestellen om hun zonnepanelen ook in de nacht te belichten, of hun festival te verlichten, of de gewassen op hun velden te beschijnen. Het bedrijf wil het natuurlijk niet bij dat ene prototype laten. Het wil uiteindelijk 50.000 van dergelijke satellieten lanceren, om er winst mee te maken. Sterrenkundigen zijn niet blij. En de ruimte is al overvol met satellieten. Ook al zijn de banen daarvan nauwkeurig berekend, er is risico dat ze met elkaar in botsing gaan komen, en hoe meer satellieten, hoe groter dat risico is. Zeker als er een kapotte satelliet als ruimtepuin meerdere eigen banen gaat volgen. Maar nog afgezien daarvan: wie bepaalt voor de hele wereld dat de nacht wordt vervangen door een spiegel in de ruimte? Ken je plaats. Houd het bij je eigen ecologische voetafdruk. En denk eraan dat ‘adeldom verplicht’. Als je de macht (mogelijkheid) en de rijkdom hebt om dit soort plannen uit te voeren, heb je de verantwoordelijkheid om erover na te denken en alle consequenties af te wegen. En ‘persoonlijke winst’ zou dan maar heel weinig gewicht in de schaal mogen leggen.

Noten

Foto bovenaan artikel: Fonsi Fernandez op Unsplash.com