In het holst van de nacht heerst het donker.
In de bijbel, in sprookjes en tarotkaarten, in schilderijen, gedichten en literatuur – overal staat de nacht symbool voor hoe we zijn overgeleverd aan het toeval, aan het niet-weten.
Er schijnt geen licht om ons heen en we moeten onze zintuigen tot het uiterste inspannen om te weten of er gevaar dreigt. In het donker moeten we zelf oplossingen bedenken voor de wonderlijke situaties waar de twijfel ons heen brengt.
Een voortreffelijke omgeving voor wie zich aangetrokken voelt tot het mysterie, het onzichtbare, magie. Superjammer dus dat de nacht vrijwel totaal verdwenen is uit ons leven.
Een bierflesje openen met een dennenappel
Het niet-weten is de basis van de flonkering van de menselijke geest. Ik geef even een voorbeeldje van hoe dat in de praktijk werkt:
Zitten vier mensen zitten bij het vuur.
‘Lekkere muziek, dit.’
‘Private dancer, van eh… Rod Steward, dacht ik.’
‘Gast! Dat is Tina Turner!’
‘Oh? Nou, die stem lijkt inderdaad wel een beetje op…’
‘Tina Turner. Leeft die eigenlijk nog?’
‘Tuurlijk! Niet kapot te krijgen!’
‘Ja, nog effe! Echt niet! Die is al jaren dood, die is al bijna weer terug!’
‘Gut ja, je zult ontdekken dat je de reïncarnatie van Tina Turner bent zeg…’
‘En dan weer zo’n creep van een vent tegenkomen als die Ike destijds.’
‘Nee joh, dat heb je dan echt wel geleerd, daar trap je nooit meer in, in een volgend leven.’
‘Zou elk volgend leven dan per definitie beter gaan? Nooit dezelfde gebreken? De Dalai Lama draagt ook nog steeds een bril hè…’
‘Ik denk dat ik er alleen maar op vooruit ben gegaan. Stel je voor dat je terugkomt en dan weer in die loopgraven terechtkomt!’
‘Misschien deserteer je dan op tijd, omdat je hebt geleerd dat je beter kunt kiezen hoe je wilt leven.’
‘Heb je als mens dan altijd een vrije keuze, denk je?’
En van daaraf komt al snel de rest van de wereld, het leven en wijde omgeving aan bod. Je leert elkaar beter kennen, je graaft in jezelf naar je overtuigingen, wrikt ze los, voegt nieuwe kennis toe, lacht met elkaar en aan het einde van de avond heb je een techniek ontdekt om een bierflesje te openen met een dennenappel. En je hebt onderzocht wat jij eigenlijk denkt over de vrije wil van de mens, hoe je tegenover euthanasie bij wilsonbekwamen staat, waar zevenblad heel lekker in is en of een regenworm een zielenleven heeft. Je hebt je gedachten gecreëerd, besproken en aangevuld.
De nacht kun je erbij hebben
Het niet-weten is leidend voor onze geestelijke ontwikkeling, omdat het onze menselijke natuur is om wél te willen weten. We zijn nieuwsgierig. We hebben een diep verlangen naar antwoorden. Kennen we de antwoorden niet, dan komt onze beste menselijke kwaliteit boven: we gaan zoeken. Vinden we geen antwoord, dan gaan we raden. Kunnen we het niet raden, dan gaan we fantaseren. En schiet onze fantasie tekort, dan creëren we zelf een antwoord. Dat antwoord testen we op bruikbaarheid door het te bediscussiëren met elkaar. De mooiste uitvindingen zijn op die manier tot stand gekomen.
Zoeken, raden, fantaseren, creëren en discussiëren hebben we te danken aan de nacht, aan het niet-weten. Dat maakt ons mens, het geeft ons nieuwe inzichten, het verbindt ons met elkaar, het verdiept onze kennis, we maken er nieuwe, handige spullen en kunst door en we hebben er keigezellige avonden met vrienden mee. De nacht, mensen, die kun je erbij hebben, daar gebeurt het!
Een diepe bouwput in de verbindingscirkel
Nu even een modern gesprek. Vier mensen zitten bij de pelletkachel die met de telefoon van Henk-Jan wordt aangestuurd.
‘Lekkere muziek, dit.’
Scherm licht op.
(checkt playlist) ‘Tina Turner. Private Dancer.’
‘Tina Turner. Is die eigenlijk al dood?’
(checkt ChatGPT) ‘Ja. 24 mei 2023, in Küsnacht, Zwitserland. Werd 83.’
‘Oh.’
Aandacht wordt gegijzeld door snel iets op te zoeken
Geen niet-weten. Nauwelijks nieuwsgierigheid. Strikt genomen ook niet echt een gesprek, want de feitjes die opgeboerd worden zijn allemaal citaten van een ander. Een apparaat wordt bij herhaling het gezelschap binnengehaald als volwaardige gesprekspartner. Waar ChatGPT verschijnt, ontstaat een gat in het gezelschap. Een diepe bouwput breekt de verbinding van het gezelschap. Aandacht wordt gegijzeld, weggezogen uit het gesprek, tot het juiste antwoord voorgelezen is.
Als ChatGPT een arrogante vent van middelbare leeftijd met een groene blazer was geweest had hij na zijn derde betweterige antwoord een knal voor z’n kanis kunnen krijgen. Vroeger dan hè, toen we nog spraken met elkaar. Toen de concentratie op het gesprek nog niet om de haverklap werd stuk-gejensd door onbenullige feitjes die je sowieso nooit wilde weten.
Daar springt die zeikerd weer op tafel
Met het inschakelen van een apparaat dat alle antwoorden heeft, verliezen we onmiddellijk onze grootste menselijke vaardigheid: ons denkvermogen en creatie. Niet meer nodig. Kost maar tijd en inspanning. Daarna verliezen we, in rap tempo, onze fantasie. Wordt toch ingehaald door achterhaalbare feitjes waar we vroeger niet op zaten te wachten. Direct daarop verdwijnt ons redenatievermogen waarmee we zelf een antwoord hadden kunnen raden. En met de wetenschap dat alle antwoorden een click verderop liggen verliezen we ook onze nieuwsgierigheid. In een echt gesprek, met mensen, bedoel ik, zou je vermoedelijk de tijd nemen om je samen te verkneukelen om de naam Küsnacht en er een wedstrijdje van maken wie er nog meer malle namen kent. Vraag je nu aan AI. Gesprek stokt. Scherm licht op.
‘Kuchen, Pissen, Hundeluft, Fucking, Boring, Bitsch, Monster, Muggenbeet, Trutjeshoek en Reet.’
‘Oh.’
Het donker is verdreven. Zodra een gezicht wordt beschenen, springt die betweterige zeikerd op tafel en snijdt niet alleen het gesprek, maar ook de uitnodiging tot denken en zelfs tot twijfelen af. En probeer het gerust eens uit: als je in het donker zit en alleen je eigen gezicht wordt beschenen, zoals bij de Tarotkaart de Heremiet, dan zie je om je heen helemaal niks meer.
De veilige ruimte van samenzijn zonder te weten, van spelen met mogelijkheden en zienswijzen, zonder glasheldere feiten, zonder definitieve waarheid, hebben we vrijwillig ingeleverd. Als je gelooft dat ‘het goede antwoord’ bestaat (want wat AI zegt wordt ervaren als de waarheid) is je eigen ervaring en overtuiging daaraan ondergeschikt. Er is geen ruimte meer voor twijfel, voor verschil van mening, snel ook al niet voor een andere visie: AI heeft gesproken, het is zoals AI zegt. AI, ‘Afnemende Intelligentie’, noemt Erik Scherder, hoogleraar klinische neuropsychologie, het. De twijfel, de aarzeling, de vacature voor een nieuwe waarheid, de vrijheid van het samen ontdekken van wonderlijke zijsporen en onverwachte mogelijkheden zijn weg. De nacht is weg.
Vind een nieuw antwoord op een oud probleem
Telefoon uit: maak er een punt van
Maar in het holst van de nacht, in het diepste niet-weten, ligt het mysterie. Onze intuïtie, onze magische krachten om ons te verbinden met elkaar en met het onbekende, om een nieuw antwoord te vinden op een oud probleem, liggen in de nacht. In de bereidheid om dapper te doorvoelen dat er vragen zijn zonder antwoord. Om te ontdekken dat onze overtuigingen kunnen wankelen als ze bevraagd worden, om ruimte te maken voor nieuw, voortschrijdend inzicht. Inzicht dat mogelijk zelfs gevoed wordt met nieuwe feiten die AI je niet gunt omdat je in een ander algoritme zit dan je onverwachte gesprekspartner in de trein tussen Zwolle en Amersfoort. Als die tenminste niet de hele weg op z’n telefoon zit te kijken.
Doe weg, dat rotding. Houd in je zak, die telefoon. In elk geval als je met vrienden samen bent. Of weet je wat, in elk geval als je met mij samen bent. Geef me de nacht terug. Ik heb er grote plannen mee.
© foto’s van werken van Gerhard Lentink, tentoongesteld in Het Depot in Wageningen: Yoeke
© tekening: Medeia
